Radio Wolna Europa: zakazane audycje z Monachium w PRL

Kiedy powstało Radio Wolna Europa?

Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa nadała pierwszą audycję 3 maja 1952 roku. Studio działało w Monachium, w Niemczech Zachodnich, w budynku przy Ogrodzie Angielskim. Pieniądze na radio pochodziły ze Stanów Zjednoczonych.

Wolna Europa mówiła o tym, o czym milczały gazety i Polskie Radio w PRL. Nadawała wiadomości z kraju i ze świata, komentarze, przeglądy prasy, audycje o historii i kulturze, a także muzykę. W zespole pracowali Polacy, którzy po wojnie zostali na emigracji.

Kim był Jan Nowak-Jeziorański?

Od początku lat 50. rozgłośnią kierował Jan Nowak-Jeziorański. W czasie wojny był kurierem i emisariuszem Armii Krajowej: kilka razy przedostawał się z okupowanej Warszawy do Londynu i z powrotem. Swoje wojenne przeżycia opisał w książce „Kurier z Warszawy”.

Nowak kierował polską rozgłośnią do końca 1975 roku. W latach 80. jednym z jej dyrektorów był Zdzisław Najder. Jan Nowak-Jeziorański wrócił na stałe do Polski w 2002 roku i zmarł w Warszawie w 2005 roku.

Zagłuszarki, czyli jak władze zakłócały Wolną Europę

Władze PRL nie mogły wyłączyć radia nadającego z zagranicy, więc je zagłuszały. Specjalne nadajniki, nazywane zagłuszarkami, nadawały na tej samej fali szum, trzaski i wycie. Przez to głos spikera często ginął w hałasie, zwłaszcza w miastach.

Jesienią 1956 roku, w czasie odwilży, władze ogłosiły, że przestają zakłócać polskie audycje Wolnej Europy i Głosu Ameryki. Zagłuszanie Wolnej Europy wróciło jednak w 1971 roku i trwało także w latach 80. Ustało dopiero pod koniec tej dekady.

Audycje Józefa Światły i proces Wańkowicza

W grudniu 1953 roku w Berlinie uciekł na Zachód Józef Światło, wysoki oficer Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Od jesieni 1954 roku Wolna Europa nadawała jego audycje. Opowiadał o torturach w więzieniach, o inwigilacji samych przywódców partii i o ich wygodnym życiu. Mówił też o sklepach dla ludzi władzy, które ludzie nazywali sklepami „za żółtymi firankami”.

Audycji Światły słuchała po cichu cała Polska. Jego relacje wydrukowano także w broszurach, które przenoszono przez granicę balonami. Pod koniec 1954 roku władze rozwiązały Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego i podzieliły jego zadania między dwie nowe instytucje.

Jesienią 1964 roku w Warszawie odbył się proces Melchiora Wańkowicza, autora książki o bitwie pod Monte Cassino. Pisarza oskarżono o rozpowszechnianie fałszywych wiadomości o PRL, bo przesłał za granicę tekst krytykujący sytuację w kraju, przeznaczony dla Wolnej Europy. Sąd skazał go na trzy lata więzienia, ale wyroku nie wykonano.

Jak słuchano Wolnej Europy w polskich domach?

Wolną Europę łapało się na falach krótkich, najczęściej wieczorem. Domownicy siadali blisko odbiornika, ściszali dźwięk i powoli kręcili gałką, szukając miejsca, gdzie zakłócenia były najsłabsze. Okna zamykano, żeby sąsiedzi nie słyszeli, czego się słucha.

Ludzie bardziej bali się donosu niż samego słuchania. W latach 50. za powtarzanie wiadomości usłyszanych w zachodnim radiu można było trafić przed sąd. Później wiele rodzin słuchało Wolnej Europy regularnie, a o tym, co mówiło „Monachium”, rozmawiano szeptem w pracy i w kolejkach.

Szczególnie ważna była w czasach przełomów: w 1956 i 1968 roku, w czasie strajków w 1970 i 1980 roku oraz w stanie wojennym. Wtedy wiele osób dowiadywało się z niej o wydarzeniach w kraju, o których milczały oficjalne media.

Kiedy Radio Wolna Europa przestało nadawać po polsku?

Po 1989 roku w Polsce zaczęły działać wolne media i Wolna Europa straciła dawną rolę. Rozgłośnia Polska nadała ostatnie audycje w 1994 roku. Rok później Radio Wolna Europa przeniosło siedzibę z Monachium do Pragi i nadawało dalej w innych językach.